Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, Viện sĩ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc đã từ trần hồi 1 giờ 10 phút sáng ngày 31 tháng 7 năm 2026, hưởng thọ 92 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho các thế hệ nhà giáo, nhà khoa học và đông đảo học trò trên khắp cả nước. Nhưng hơn cả một sự mất mát, cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Phạm Minh Hạc là một di sản quý giá, là tấm gương về một nhân cách khoa học lớn mà nền giáo dục Việt Nam may mắn có được.
GS. TSKH. VS. Nhà giáo nhân dân Phạm Minh Hạc – người có công lớn đào tạo, huấn luyện các nhà tâm lý học quân sự Việt Nam từ bước khởi đầu nhằm xây dựng chuyên ngành Tâm lý học quân sự Việt Nam.
MỘT NỀN TẢNG HỌC THUẬT VÀNG
Vài ngày sau khi Giáo sư Phạm Minh Hạc qua đời, chúng tôi tìm gặp Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Kiều – Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, người có nhiều năm gắn bó và công tác cùng Giáo sư Phạm Minh Hạc. Qua lời kể của ông, chân dung vị giáo sư đáng kính hiện lên rõ nét, từ những ngày đầu đặt chân vào giảng đường cho đến khi trở thành một cây đại thụ của ngành tâm lý học và giáo dục học Việt Nam.
Theo Phó Giáo sư Trần Kiều, để hiểu đầy đủ những cống hiến của Giáo sư Phạm Minh Hạc, phải bắt đầu từ chính nền tảng học thuật đã hun đúc nên tên tuổi của ông. Sau khi trúng tuyển Đại học Văn khoa (nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội), ông được cử sang Liên Xô học tập. Tại đây, ông trở thành một trong những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo chính quy về tâm lý học tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva – một trong những trung tâm đào tạo uy tín hàng đầu thế giới thời bấy giờ.
“Ông là một trong những người Việt Nam hiếm hoi được đào tạo bài bản, nghiêm chỉnh theo đúng một chuyên ngành khoa học như vậy”, Phó Giáo sư Trần Kiều nhận xét.
Chính nền học vấn ấy đã đặt nền móng cho một sự nghiệp nghiên cứu, quản lý và cống hiến lâu dài. Sau thời gian giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ khoa học tại Liên Xô, Giáo sư Phạm Minh Hạc trở về Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, lần lượt đảm nhiệm các vị trí Trưởng ban Tâm lý học, Phó Viện trưởng rồi Viện trưởng.
Từ nghiên cứu sang quản lý giáo dục là một bước chuyển tự nhiên nhưng không hề dễ dàng. Giáo sư Phạm Minh Hạc được Đảng và Nhà nước giao nhiều trọng trách: Thứ trưởng Giáo dục kiêm Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục, sau đó là Bộ trưởng Giáo dục. Khi Bộ Giáo dục và Bộ Đại học – Trung học chuyên nghiệp sáp nhập thành Bộ Giáo dục và Đào tạo, ông tiếp tục giữ cương vị Thứ trưởng thứ nhất. Sau đó, ông còn đảm nhiệm vai trò Phó Trưởng ban thứ nhất Ban Khoa giáo Trung ương và nhiều trọng trách khác.
Điều khiến đồng nghiệp trân trọng không chỉ là những cương vị ông từng nắm giữ, mà là niềm tin rằng trên mỗi vị trí, Giáo sư Phạm Minh Hạc luôn giữ đúng tư cách của một nhà khoa học, phát huy năng lực chuyên môn để đóng góp cho sự phát triển của khoa học và giáo dục nước nhà.
MỘT KHỐI DI SẢN KHOA HỌC “ĐA DẠNG, PHONG PHÚ VÀ ĐỒ SỘ”
Nhắc đến Giáo sư Phạm Minh Hạc, không thể không nói đến khối lượng công trình ông để lại. Phó Giáo sư Trần Kiều dùng ba từ để khái quát hoạt động khoa học của vị giáo sư quá cố: đa dạng, phong phú và đồ sộ.
Thật vậy, trong suốt sự nghiệp của mình, Giáo sư Phạm Minh Hạc đã công bố hàng tấn sách chuyên khảo, sách tham khảo, giáo trình, hàng trăm bài báo khoa học và vô số báo cáo tại các hội thảo, chuyên đề trong nước và quốc tế. Riêng về mặt tổ chức nghiên cứu, một con số không thể không nhắc đến: ông là người chủ trì liên tiếp ba Chương trình khoa học cấp Nhà nước trong suốt 15 năm, mỗi chương trình kéo dài 5 năm, quy tụ hàng chục đề tài và hàng trăm nhà khoa học đầu ngành.
Đó là con số minh chứng cho sự tín nhiệm tuyệt đối mà Đảng và Nhà nước dành cho ông. “Sự tín nhiệm ấy không phải không có cơ sở. Giáo sư Phạm Minh Hạc đủ đức, đủ tài để đảm nhiệm trọng trách ấy”, Phó Giáo sư Trần Kiều khẳng định.
Ba chương trình khoa học cấp Nhà nước do Giáo sư Phạm Minh Hạc chủ trì đã có những đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu về con người Việt Nam, văn hóa Việt Nam và hàng loạt vấn đề lý luận, thực tiễn phục vụ xây dựng đất nước. Khó có thể kể hết những đóng góp ấy, bởi giá trị không chỉ nằm ở con số công trình, mà còn ở chất lượng và phạm vi ảnh hưởng sâu rộng đối với khoa học xã hội và giáo dục Việt Nam.
Cần nhớ rằng, Giáo sư Phạm Minh Hạc là một trong những chuyên gia tâm lý học hàng đầu của Việt Nam. Ông không chỉ được đào tạo bài bản mà còn phát huy đầy đủ năng lực của một chuyên gia thông qua hoạt động nghiên cứu và những đóng góp thực tiễn. Ở ông, tri thức tiếp thu từ nước ngoài không hề xa rời thực tế, không hề có thứ “lý thuyết suông”. Mọi kiến thức ông thu nhận đều được đưa vào thực tiễn Việt Nam, làm giàu cho khoa học Việt Nam.
NGƯỜI QUY TỤ TRÍ TUỆ, GIỮ GÌN ĐỒNG THUẬN
Trong 15 năm chủ trì các chương trình khoa học cấp Nhà nước, Giáo sư Phạm Minh Hạc hội tụ hàng trăm nhà khoa học thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau. Đó đều là những bộ não xuất sắc, những cá tính mạnh, có chính kiến và quan điểm học thuật riêng. Người chủ nhiệm chương trình nếu không đủ bản lĩnh và trình độ sẽ dễ sa vào những tranh luận bất tận, dễ mất phương hướng giữa một rừng ý tưởng.
Vậy mà Giáo sư Phạm Minh Hạc đã làm được điều tưởng chừng khó nhất: giữ vững không khí hợp tác, xây dựng sự đồng thuận mà không đè nén sáng tạo cá nhân. Khi các cuộc tranh luận trở nên gay gắt, thậm chí tưởng như không thể đi đến nhất trí, ông lặng lẽ lắng nghe, mổ xẻ từng ý kiến, rồi dung hòa chúng bằng tri kiến sâu rộng của một nhà khoa học đích thực.
Phó Giáo sư Trần Kiều nhớ lại: “Khi đó, Giáo sư Phạm Minh Hạc lắng nghe, phân tích và có khả năng dung hòa các ý kiến khác nhau để đi đến kết luận chung. Chính nhờ cách làm việc đó mà suốt 15 năm chủ trì các chương trình, ông luôn tạo được không khí hợp tác, đoàn kết giữa các nhà khoa học, và các chương trình đều đạt đến những kết quả thống nhất.”
Đó là một năng lực hiếm có: biết chỉ huy mà không tạo khoảng cách, biết lãnh đạo mà vẫn giữ được tính dân chủ của học thuật. Ở Giáo sư Phạm Minh Hạc, người ta thấy sự hội tụ của tri thức uyên thâm và phong thái điềm đạm – một phẩm chất thường chỉ có ở những bậc đại trí thức.
37 NĂM GẮN BÓ VỚI HỘI KHOA HỌC TÂM LÝ – GIÁO DỤC
Nếu nói đến di sản lớn nhất mà Giáo sư Phạm Minh Hạc để lại cho ngành tâm lý học và giáo dục học, không thể không nhắc đến Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam. Ngày 20 tháng 12 năm 1989, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) ban hành Quyết định số 371-CT cho phép thành lập Hội. Ngày 31 tháng 12 năm 1990, Hội chính thức ra mắt tại Hà Nội, với Giáo sư Phạm Minh Hạc là một trong những người sáng lập và kiên trì định hướng.
Suốt 37 năm kể từ đó, qua bao thăng trầm của đất nước và của ngành, Giáo sư Phạm Minh Hạc luôn có mặt ở những bước ngoặt quan trọng nhất của Hội. Từ hội thảo “Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục quân sự” năm 1995 tại Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, đến các cuộc trao đổi học thuật ở Đồ Sơn, Cần Thơ, Nha Trang, Tiền Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Nai… nhắc đến những sự kiện ấy là nhắc đến một người thầy luôn có mặt, không chỉ để trao đổi chuyên môn mà còn để lắng nghe, động viên và chỉ đạo.
Tại Đại hội lần thứ V của Hội (tháng 12 năm 2011), Giáo sư Phạm Minh Hạc được các đại biểu nhất trí bầu làm Chủ tịch danh dự – sự công nhận vai trò trụ cột tinh thần của ông đối với tổ chức này. Những bức ảnh do Ban Biên tập trang web của Hội lưu giữ, từ cuộc họp Ban Chấp hành khóa I năm 1994 cho đến buổi gặp mặt đầu xuân 2021 và chuyến thăm nhà riêng của Giáo sư ngày 7 tháng 2 năm 2024, phác họa một hành trình không ngừng nghỉ. Ở tất cả các tấm ảnh, Giáo sư luôn là trung tâm của sự kính trọng và yêu mến.
TƯỞNG NHỚ VỀ MỘT NHÂN CÁCH
Khi được hỏi điều muốn gửi gắm để tưởng nhớ Giáo sư Phạm Minh Hạc, Phó Giáo sư Trần Kiều chỉ nhẹ nhàng nói: “Có lẽ tưởng nhớ đến Giáo sư Phạm Minh Hạc là tưởng nhớ về một nhân cách, một nhân cách đáng học tập, đáng trân trọng, rất đáng kính trọng.”
Lời nhận xét ngắn gọn ấy là điều đọng lại xuyên suốt câu chuyện của Phó Giáo sư Trần Kiều, người đã có những năm tháng gắn bó và chứng kiến trọn vẹn chân dung học thuật và con người của Giáo sư Phạm Minh Hạc. Với một đất nước đang đi lên như Việt Nam, có được một nhà khoa học tâm huyết, một nhà lãnh đạo giáo dục biết quy tụ lòng đồng thuận, một người thầy suốt đời chắp cánh cho các thế hệ sau – đó chính là một tài sản vô giá.
Giáo sư, Viện sĩ Phạm Minh Hạc đã ra đi, nhưng tên tuổi của ông sẽ còn gắn liền với từng trang giáo trình, từng công trình nghiên cứu, từng hội thảo khoa học trên khắp mọi miền đất nước. Ông là hiện thân của một giai đoạn phát triển vàng son của khoa học tâm lý và giáo dục Việt Nam, là cầu nối giữa tri thức thế giới và thực tiễn đất nước. Sự ra đi của ông không phải là một dấu chấm hết, mà là dấu chấm đọng lại những gì ông từng gửi gắm: hãy tiếp tục nuôi dưỡng khát vọng khoa học, hãy biết lắng nghe và dung hòa, và hãy luôn giữ vững nhân cách của một người làm khoa học.
BBT
Tư liệu:
– Báo Nhân Dân: “Một nhân cách đáng kính trọng của nền giáo dục Việt Nam” (04/8/2026)
– Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam: “GS. TSKH. VS. Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc – Người đã cống hiến trọn đời cho sự lớn mạnh của Hội” (06/8/2026)