Giáo dục hướng nghiệp đang đứng trước một bước ngoặt. Chương trình giáo dục phổ thông đổi mới, quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh, trí tuệ nhân tạo len lỏi vào mọi ngành nghề, thị trường lao động biến động không ngừng — tất cả buộc công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh phải thay đổi tận gốc, chứ không chỉ điều chỉnh vài chi tiết bề mặt.

Hội thảo lần này đã nhận được sự hưởng ứng vượt ngoài dự kiến của ban tổ chức, với 108 bài viết gửi về. Sau quá trình thẩm định, 58 bài đã được chọn in trong kỷ yếu. Các tham luận tiếp cận vấn đề hướng nghiệp từ nhiều hướng: cơ sở lý luận, thực tiễn triển khai tại trường học, mô hình tổ chức, công cụ hỗ trợ, và những giải pháp mang tính đổi mới.

PGS. TS Trần Kiều – Chủ tịch Hội khoa học tâm lý – giáo dục Việt Nam phát biểu khai mạc Hội thảo

Từ cung cấp thông tin đến phát triển năng lực

Điểm chung dễ nhận thấy qua các bài viết là sự dịch chuyển trong cách hiểu về hướng nghiệp. Trước đây, hướng nghiệp thường được xem đơn giản là cung cấp thông tin nghề nghiệp, tư vấn chọn ngành, hoặc hỗ trợ học sinh vào những thời điểm chuyển cấp. Cách hiểu đó nay đã không còn đủ. Nhiều nghiên cứu cho rằng hướng nghiệp cần được nhìn nhận như một quá trình giáo dục kéo dài, giúp học sinh hiểu chính mình, biết ra quyết định, thích ứng với những đổi thay của nghề nghiệp và biết cách quản lý con đường sự nghiệp của bản thân. Nói cách khác, học sinh không chỉ cần câu trả lời cho câu hỏi “học ngành gì, làm nghề gì”, mà cần được trải nghiệm thực tế, khám phá thế giới nghề nghiệp và tự xây dựng lộ trình phù hợp với năng lực, sở thích cũng như nhu cầu của xã hội.

Cùng với đó, nhiều tham luận nhấn mạnh việc phải chuyển từ mô hình hướng nghiệp đại trà, áp dụng chung cho mọi học sinh, sang mô hình cá nhân hóa — dựa trên năng lực, đặc điểm riêng của từng em và gắn chặt với biến động thực tế của thị trường lao động. Khi nhiều ngành nghề đang thay đổi dưới tác động của công nghệ và tự động hóa, khả năng thích ứng, học tập suốt đời và điều chỉnh kế hoạch nghề nghiệp trở thành những năng lực sống còn đối với học sinh phổ thông.S Nguyễn Thế Sơn – Phó vụ trưởng Vụ giáo dục phổ thông phát biểu tại hội thảo

TS Nguyễn Thế Sơn – Phó vụ trưởng Vụ giáo dục phổ thông phát biểu tại hội thảo

Khoảng cách giữa chủ trương và thực tế

Một nhóm tham luận dành nhiều dung lượng để đánh giá việc triển khai hướng nghiệp, phân luồng trong nhà trường hiện nay. Nhìn chung, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã mở ra nền tảng quan trọng để tăng cường hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho học sinh. Nhưng giữa chủ trương và thực tế vẫn còn khoảng cách. Ở không ít trường học, hoạt động hướng nghiệp vẫn nặng về tư vấn tuyển sinh, giới thiệu nghề nghiệp một chiều, trong khi cơ hội để học sinh thực sự trải nghiệm nghề, tiếp xúc môi trường làm việc và đối chiếu năng lực bản thân với yêu cầu công việc còn rất hạn chế. Năng lực đội ngũ làm công tác tư vấn, hệ thống dữ liệu nghề nghiệp, sự phối hợp giữa các bên liên quan, và cơ chế đánh giá hiệu quả hướng nghiệp — tất cả đều là những điểm cần tiếp tục hoàn thiện.

Từ thực trạng đó, nhiều tham luận đề xuất xây dựng hệ sinh thái hướng nghiệp với sự tham gia đồng thời của nhà trường, gia đình, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường đại học và cộng đồng. Học sinh cần được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình này, đồng thời được mở rộng cơ hội trải nghiệm nghề nghiệp trong môi trường thực tế. Một hướng đề xuất đáng chú ý là mô hình hướng nghiệp gắn với doanh nghiệp theo định hướng STEM, chuyển từ việc “dạy về nghề” sang để học sinh “trải nghiệm nghề” — thông qua các dự án, hoạt động thực hành, và tiếp xúc trực tiếp với môi trường lao động.

PGS. TS Đinh Thị Kim Thoa trình bày báo cáo tại Hội thảo

Công nghệ hỗ trợ, con người vẫn là trung tâm

Ứng dụng công nghệ số vào hướng nghiệp cũng là một hướng được nhiều tham luận quan tâm, với các đề xuất về cơ sở dữ liệu nghề nghiệp mở, nền tảng số, hồ sơ phát triển cá nhân, hay công cụ hỗ trợ phân tích năng lực và gợi ý lộ trình học tập. Tuy nhiên, các tác giả đều thống nhất ở một điểm: công nghệ, kể cả trí tuệ nhân tạo, chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của con người trong tư vấn hướng nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ cần đi kèm với sự minh bạch, khả năng giải thích được, bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân, và luôn có sự giám sát của chuyên gia giáo dục.

Bên cạnh số đông học sinh, nhiều tham luận cũng dành sự quan tâm đến các nhóm học sinh cần hỗ trợ đặc biệt — học sinh khuyết tật, học sinh yếu thế, hoặc những em gặp khó khăn khi lựa chọn nghề nghiệp. Hướng tiếp cận hòa nhập được đề cao, với trọng tâm là bảo đảm quyền tiếp cận cơ hội, quyền tự quyết, và sự điều chỉnh phù hợp với đặc điểm riêng của từng học sinh.

Thầy Trần Quang Bảo – Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh An Giang trình bày báo cáo tại Hội thảo

Về phương pháp, các tham luận gửi về Hội thảo khá đa dạng: từ phân tích lý luận, nghiên cứu chính sách, tổng quan tài liệu, đến khảo sát định lượng, nghiên cứu trường hợp, phỏng vấn và đánh giá mô hình. Có những nghiên cứu dựa trên bằng chứng thực nghiệm với mẫu khảo sát lớn, sử dụng công cụ đo lường năng lực hướng nghiệp cụ thể; cũng có những nghiên cứu tập trung xây dựng khung lý thuyết hoặc đề xuất mô hình mới, cần được kiểm chứng thêm trong thực tiễn. Sự kết hợp giữa lý luận và bằng chứng thực tế góp phần làm rõ những yêu cầu đổi mới đặt ra cho công tác hướng nghiệp hiện nay.

Nhìn lại toàn bộ các tham luận, có thể thấy hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục phổ thông đang bước vào một giai đoạn phát triển mới: chuyển từ cung cấp thông tin nghề nghiệp sang phát triển năng lực tự hướng nghiệp cho học sinh; từ những hoạt động rời rạc sang một hệ sinh thái phối hợp nhiều bên; từ tư vấn đại trà sang cá nhân hóa dựa trên dữ liệu; và từ phân luồng mang tính hành chính sang hỗ trợ học sinh lựa chọn lộ trình học tập, nghề nghiệp thực sự phù hợp với mình. Những kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm thực tiễn và giải pháp được trình bày tại Hội thảo chính là cơ sở quan trọng để tiếp tục đổi mới công tác hướng nghiệp, phân luồng học sinh, chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng với những thay đổi của xã hội trong thời đại số.

PV