Viết tặng cháu Nguyễn Văn Long, kỷ niệm những ngày đầu thành lập trường, cô cháu cùng làm việc tại khoa Triết học & KHXH
Năm 1998, Nguyễn Văn Long tốt nghiệp đại học Quốc gia Hà Nội, được PGS. TS. Bùi Thanh Quất và GS. Phạm Như Cương giới thiệu về trường. Nguyễn Văn Long được xếp về khoa Triết học và KHXH, bộ môn Giáo dục Quốc phòng thể chất. Khi khoa Giáo dục quốc phòng thành lập, Nguyễn Văn Long được điều sang làm trợ lý khoa kiêm giảng viên các môn Giáo dục thể chất cho sinh viên. Đến khi Bản tin “Có chí thì nên” trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội ( HUBT) hoạt động, được lãnh đạo trường tạo điều kiện, Nguyễn Văn Long nhận nhiệm vụ Thư ký Ban biên tập. Hiện nay, Nguyễn Văn Long là Phó Giám đốc thường trực, Trung tâm Truyền thông HUBT, Phó Trưởng ban Bản tin Kinh doanh và Công nghệ.
Nhà thơ Nguyễn Văn Long hiện là Phó Giám đốc thường trực Trung tâm Truyền thông, Trường đại học Kinh doanh & Công nghệ Hà Nội. Thơ anh thường cảm tác theo thể thất ngôn tứ tuyệt, với âm điệu gần gũi, chất chứa sự hoài niệm về những tình cảm xưa cũ…
Với nhiều bút danh, như: Giáng Long, Bắc Hiệp,… Nguyễn Văn Long làm thơ nhiều, cứ như có sẵn trong đầu, bạn ấy chỉ viết ra.
Thơ Nguyễn Văn Long lạ. Đọc Nguyễn Văn Long không dễ. Nhưng cái lạ, cái khó ấy lại hấp dẫn người đọc. Nhiều bài Nguyễn Văn Long viết, phải đọc đi đọc lại mới hiểu. Hiểu rồi thì ngạc nhiên, thích thú. Thích không chỉ vì kiến văn được mở rộng, vốn từ phong phú hơn, mà còn ở ý tưởng độc đáo và cách diễn đạt lạ lùng của Long.
“Có ông già tóc bạc trong mơ” là một trong số những bài như thế.
Để hiểu bài thơ, trước hết, chúng tôi phải tìm hiểu ý nghĩa của từ ngữ cổ xưa, điển cố, điển tích… Nguyễn Văn Long sử dụng làm chất liệu tạo nên bài thơ. Không chỉ là tra các từ điển: Phật học, Tử vi, Đạo Giáo, Đạo Mẫu, Hán Việt… mà người đọc còn phải tìm hiểu về văn hóa tín ngưỡng dân gian.
Dẫu biết Nguyễn Văn Long học văn, học Triết lại làm báo, cũng đã từng dạy võ, dạy vũ… kiến văn rộng nhưng chúng tôi vẫn ngờ ngợ, ngạc nhiên: Sao bạn ấy lại dùng những kiến thức văn hóa vừa bác học vừa dân gian để diễn đạt tư tưởng của mình một cách nhuần nhuyễn như vậy? Lại đi 3 tuyến xe buýt đến nhà Long.
Vào cổng, đi qua cầu Kiều xinh xắn là sân nhỏ, xung quanh nhiều cây.
Trong khu vườn nhà Nguyễn Văn Long, trên gò đất cao có điện thờ các chư vị thần linh: Đức vua cha Ngọc Hoàng Thượng Đế; Thánh mẫu Tam Tòa Tứ Phủ; Hoàng Mười,… Em gái Long cho biết, điện thờ có từ lâu, do các cụ để lại, đến Long là trưởng chi đời thứ bảy. Tôi thắp nén hương thành kính dâng các ngài. Thực hiện xong nghi lễ thờ cúng, cơn giông đến, trời đổ mưa. Long nói với tôi: “Thiên tượng may mắn cô ạ”.
Nhà Nguyễn Văn Long ở giữa, bao bọc xung quanh là nhà của các cô chú họ hàng. Phòng khách ở tầng 2 cũng là nơi thờ cúng tổ tiên. Bên cạnh bàn thờ là bức tranh sơn dầu khổ lớn vẽ chân dung cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Đồ đạc trang trí trong phòng có nhiều những kỷ vật mang màu sắc văn hóa dân gian.
Các cháu nhỏ chào tôi rất lễ phép. Long giới thiệu: “Hai cháu gái là con của em gái cháu. Gia đình em cháu đang làm nhà nên cả nhà về ở với cháu. Hai cháu trai là con cháu. Cháu lớn đang học trường mình. Cháu có 3 con trai. Cháu út đi tập thể thao chưa về”. Con trai lớn của Long ngồi chơi với chúng tôi một lúc, cháu xin phép vào phòng học ôn thi. Qua tiếp xúc với em gái Long và các cháu, tôi có cảm nhận: anh em, bác cháu, bố con Long quây quần, ấm cúng bên nhau và sinh hoạt có nề nếp- Gia đạo vững vàng!
Trò chuyện với Nguyễn Văn Long về tín ngưỡng văn hóa dân gian, chúng tôi nhận thấy Nguyễn Văn Long có một sự hiểu biết sâu sắc và một lòng thành kính tin tưởng vào chư vị thần linh, các anh hùng dân tộc. Với Nguyễn Văn Long, việc thờ cúng thần linh là sự tiếp nối và giữ gìn những giá trị văn hóa, tín ngưỡng tổ tiên đã truyền lại. Thờ cúng các vị thần thể hiện lòng biết ơn đối với mẹ thiên nhiên đã ban tặng nguồn sống; Thờ các anh hùng dân tộc thể hiện sự tri ân công lao của các bậc tiền nhân; cầu mong được các ngài che chở, mang lại điều tốt lành, tránh xa tai ương, bệnh tật.
Khi đã hiểu được những điều trên, chúng tôi tìm hiểu nội dung bài thơ và cách biểu đạt của tác giả.
“Có ông già tóc bạc trong mơ”– Tâm thức về khát vọng sống
Bài thơ gồm 11 khổ. Mười khổ đầu, mỗi khổ 4 câu, có kết cấu lặp lại, thể hiện Nguyễn Văn Long không chỉ có một mà có nhiều giấc mơ về “Ông già tóc bạc”. Mỗi một giấc mơ, Ông già tóc bạc lại hiện lên với một tư cách, một phẩm chất. Hội tụ các tư cách, phẩm chất ấy là chân dung của Ông Già tóc bạc. Kết cấu ấy còn tạo nên nhịp điệu cho bài thơ. Khổ cuối chỉ có một câu, kết thúc bằng dấu ba chấm (…) tạo dư ba, lan tỏa cảm xúc. Kết cấu lặp lại cùng với cách sử dụng những từ ngữ giàu hình ảnh, điển tích, âm điệu mềm mại, du dương khiến cho bài thơ “Có ông già tóc bạc trong mơ” không chỉ là thơ mà trở thành bài ca hào sảng ca ngợi “Ông già tóc bạc” biểu tượng của trí tuệ, đạo đức hồn thiêng dân tộc và sự thành kính, ngưỡng mộ. niềm tin mãnh liệt của tác giả đối với người cha tinh thần của mình.
Đặt tên cho bài thơ “Có ông già tóc bạc trong mơ”, Nguyễn Văn Long đã dẫn người đọc vào không gian hư ảo, vừa như thực vừa như mơ, tạo sự hấp dẫn, thu hút độc giả.
Bốn khổ thơ đầu là giấc mơ kể về sự gặp gỡ thiêng liêng của Nguyễn Văn Long với Ông già tóc bạc.
Khổ thơ mở đầu như một lời tự sự:
“Có một ông tóc bạc trong mơ/ Như thể là lúc xưa đã gặp/ Duyên mộ khắc tầng tu vũ khúc/ Vận chảy về chân mệnh thiên thư”
Bằng cách sử dụng ngôn ngữ đời thường kết hợp với ý nghĩa của từ duyên trong Phật giáo cùng với việc sử dụng từ Hán – Việt: “tầng tu”, “chân mệnh thiên thư” và ý nghĩa biểu tượng của văn hóa cổ phương Đông: “Sao vũ khúc”… Nguyễn Văn Long kể về cuộc gặp gỡ định mệnh của mình với Ông già tóc bạc. Đó là cuộc gặp gỡ diễn ra trong ký ức, trong tiềm thức hay trong mộng? Không biết. Nhưng người đọc tin là có câu chuyện ấy.
Với Nguyễn Văn Long, “Ông già tóc bạc” rất gần gũi, thân thương “Như thể là lúc xưa đã gặp”. Cuộc gặp gỡ ấy là một mối nhân duyên, chỉ diễn ra trong chớp nhoáng “duyên một khắc” ở một nơi xa vời, ở một tầng trời xa xưa, “ tầng tu”. Nơi không gian, thời gian vô định ấy, nhà thơ gặp “Ông già tóc bạc” – Người có sao “Vũ Khúc” chiếu mệnh- được trời ban cho khả năng đặc biệt, có sứ mệnh lớn lao là người đứng đầu, một lãnh tụ, gắn với vận mệnh, tương lai dân tộc: “Vận chảy về chân mệnh thiên thư”.
Khổ thơ tiếp theo, tác giả viết:
“Có ông già tóc bạc như mơ/ Bước như chậm suy về phía trước/ Rung chạm đất, huyền vân chu tước/ Biển rộng dài, cát gió chao trăng”
Khổ thơ đẹp như một bức tranh kỳ vĩ, có hình khối, có đường nét, có âm thanh, diễn tả sự khoáng đạt, bao la của trời đất. Giữa không gian rộng lớn ấy là hình ảnh Ông già tóc bạc với bước chân chậm rãi, vững chắc như trầm ngâm, suy ngẫm. Người nghĩ gì? Phải chăng Người nghĩ về vận mệnh, tương lai đất nước, về hạnh phúc của nhân dân?
Tác giả khéo léo ghép hai hình ảnh tượng trưng, ẩn dụ “huyền vân” và “chu tước” trong văn hóa cổ xưa thành một câu thơ sống động đầy tính biểu tượng, mang vẻ đẹp tâm linh, gợi sự linh thiêng. Bước đi của Ông già tóc bạc“Rung chạm đất, huyền vân chu tước”. tạo ra hình ảnh con chim với năm màu sắc đẹp rực rỡ xòe cánh tượng trưng cho vẻ đẹp huyền diệu của đất trời, của hạnh phúc con người.
Đến khổ thơ thứ ba, Nguyễn Văn Long có một sự khái quát vừa mang tư tưởng triết học vừa mang tính nhân văn sâu sắc. Tác giả cho rằng mỗi thời đại đều có những bậc minh quân, một người đứng đầu, người thầy xuất hiện để dẫn lối, chỉ đường cho nhân dân, định hướng đi cho xã hội. Sự suất hiện của Ông già tóc bạc, một con người ngay thẳng, chính trực “chính nhân”, với Nguyễn Văn Long là một tất yếu lịch sử, là hiện tượng của thiên nhiên, biểu tượng của trời đất “thiên tượng” soi sáng cho nhân gian. Ông già tóc bạc không còn là một cá nhân mà là hiện thân của cái đẹp đạo đức, cái cao cả của lý tưởng:
“Đất trời này lập địa bao thiên/ Ngàn năm cũ đi về khắp lượt / Mỗi chính nhân thực là thiên tượng / Sáng bầu trời dẫn lối nhân gian”
Nếu ở khổ thơ thứ hai, ngoài nội dung đã đề cập ở trên, tác giả còn chấm phá một nét vẻ đẹp tâm hồn của “Ông già tóc bạc”: Một con người sống hòa mình với thiên nhiên: “Biển rộng dài, cát gió chao trăng” thì đến khổ thứ tư, Nguyễn Văn Long đã vẽ một bức tranh thủy mặc đậm chất thiền bằng chữ, tập trung làm nổi bật bản chất, thần thái của “Ông già tóc bạc”:
“Một ông già tóc bạc như sương/ Đón trăng tới, trà sen thoảng nghiệm/ Ngẫm vòng đời, với sao về vợi/ Dải đất này mãi mãi sinh sôi”
Qua khổ thơ, người đọc cảm nhận được Ông già Tóc bạc có phong thái, khí chất cao thượng, thoát tục và phẩm cách cao quý khiến mọi người phải kính nể, giống như phong thái của các chư tiên và cốt cách của người tu đạo . Tưởng rằng ông chỉ thanh thản, ung dung tự tại ngồi nhấm nháp chén trà sen, thưởng lãm ánh trăng thanh nhưng không phải, ông đang ngồi suy ngẫm về cuộc đời của con người, về vận mệnh, tương lai của dân tộc. Đó là sự suy ngẫm của một trí tuệ mẫn tiệp, của cái nhìn minh triết về sự sống – cái chết. về sự sinh tồn và phát triển của đất nước. Câu kết khổ thơ như một sự khẳng định, tin tưởng vào tưởng vào tương lai tươi sáng của đất nước “Dải đất này mãi mãi sinh sôi”, lan tỏa tinh thần hứng khởi cho người đọc.
Bốn khổ thơ là bức chân dung người cha tinh thần của Nguyễn Văn Long: Một người được trời ban cho sứ mệnh là người đứng đầu, một lãnh tụ, một người thầy luôn suy nghĩ cho vận mệnh của đất nước, hạnh phúc cho người dân. Đồng thời cũng là một con người có tâm hồn rất đẹp: yêu thiên nhiên, gắn bó với thiên nhiên, một phần của thiên nhiên.
Tìm hiểu, sắp xếp ý nghĩa những giấc mơ của Nguyễn văn Long, người đọc thấy Ông già tóc bạc còn là biểu tượng của đạo đức, nguồn cội, truyền thống của dân tộc “Lòng thẫm đẫm, tạng kinh hồn cổ/ Dáng đi về chân quê đất Tổ”; là người cha gần gũi, thân thương luôn quan tâm, dõi theo từng bước trưởng thành của thế hệ tương lai “Một ông già ánh mắt theo tôi”, khích lệ, động viên họ hành động vì vận mệnh của đất nước. Vĩ đại là vậy nhưng Ông Già tóc bạc lại rất khiêm cung, khiêm tốn, bình dị, tự nhận mình “chỉ là trò thôi…”. Ý thơ của Nguyễn Văn Long gợi nhớ cho người đọc chúng tôi câu nói giản dị, mộc mạc với thầy cô giáo, khi về thăm trường của một vị lãnh đạo cấp cao: “Thưa thầy cô, hôm ấy em về dự, xin được dự với tư cách là một cựu học sinh của nhà trường, không phải là một người đứng đầu Đảng, Nhà nước (…) em chỉ là một học trò ngày nào của thầy cô”.
Sự khiêm tốn, bình dị ấy của “Ông già tóc bạc” được nhân dân yêu tin:
“Ánh kim cương luôn nở nụ cười / Vạn dân mến tin yêu nét chữ / Tình yêu dày vun đắp cho sau”`1
Tác giả ví Ông già “Như dòng máu” trong trái tim mình, là dưỡng chất tinh thần, mạch nguồn sự sống, là biểu tượng của hồn thiêng dân tộc, kết nối cội nguồn, lan tỏa hạnh phúc, lòng nhân ái.
“Có ông già tóc bạc tim tôi/ Như dòng máu ngàn năm quện lửa/ Thổi bùng lên tương đài chan chứa/ Chiếu sen đài loan ấm yêu thương”
Khổ thơ tiếp theo nhấn mạnh vai trò người thầy của “Ông già tóc bạc”: truyền lại, trao lại cho thế hệ sau những giáo lý, truyền thống đạo đức tốt đẹp của cha ông, kết nối cội nguồn, từ quá khứ đến hiện tại, tương lai:
“Có ông già tóc bạc tôi mơ / Sau này nữa truyền thừa chân lý /Đạo đức vun nếp màu suy nghĩ /Bạc tóc đầu, vượt sóng biển sâu”
Nguyễn Văn Long đã dùng những hình ảnh rất gần gũi với mọi người để viết thành câu kết khổ thơ “Bạc tóc đầu, vượt sóng bể sâu” có bố cục đối xứng, hàm xúc gợi ra nhiều tầng nghĩa vừa phản ánh hiện thực vừa mang tính biểu tượng ngợi ca nghị lực của “Ông già tóc bạc”. Hình ảnh mái tóc bạc trước hết gợi đến tuổi tác, sự từng trải, dấu ấn thời gian trên con người. Nhưng không chỉ dừng lại ở nghĩa tả thực, nó còn là biểu tượng cho trí tuệ, kinh nghiệm, sự bền bỉ của một đời người đã trải qua bao thăng trầm. Tác giả dùng động từ “vượt” kết hợp với hình ảnh “sóng biển sâu” ẩn dụ cho những khó khăn, thử thách lớn lao của cuộc đời để khắc họa phẩm chất kiên cường, tinh thần không lùi bước trước khó khăn, gian khổ để thực hiện lý tưởng đạo đức của “Ông Già tóc bạc”. Câu thơ chắc, khỏe, tạo cảm giác mạnh mẽ, không chỉ khắc họa một cá nhân ông già tóc bạc mà còn khái quát hình ảnh các thế hệ cha ông – biểu trưng cho sức mạnh tinh thần của dân tộc: càng gian khó càng kiên cường, bền gan vững chí thực hiện sứ mệnh của mình.
Giấc mơ, dẫu tuyệt vời đến mấy rồi cũng đến lúc kết thúc. Nguyễn Văn Long không muốn vậy, mà “Có ông già tôi muốn ngẫm lâu”. Với tác giả, “Ông già tóc bạc” không chỉ là biểu tượng của lãnh tụ, của quá khứ, truyền thống dân tộc mà còn đồng hành cùng hiện tại, tiếp lửa cho tương lai. Câu thơ “tóc bạc xanh một thời đại mới” là câu thơ độc đáo. Tác giả đã chuyển loại tính từ “xanh” theo nghĩa thông thường chỉ màu sắc, trạng thái tươi mới, thành động từ để tạo sức gợi. Nó biến câu thơ không chỉ diễn tả sự đối lập giữa già với xanh, mà còn có sự chuyển hóa già làm cho xanh, cho mới. Nhờ đó, câu thơ thêm một tầng triết lý: vị lãnh tụ, thế hệ cha anh tuổi cao, sự từng trải không phải là sự tàn phai, mà là sức mạnh làm hồi sinh, nuôi dưỡng tương lai, trở thành hình tượng: sự truyền đời – tiếp nối – tái sinh của những giá trị xưa trong một thời đại mới. Do đó, với Nguyễn Văn Long, Ông già sống mãi: “Có ông già luôn ở bên tôi…”
Để viết nên bài thơ, Nguyễn Văn Long đã sử dụng những hình ảnh vừa giản dị vừa mang tính biểu tượng, giàu chất văn hóa tâm linh kết hợp với những từ ngữ mang tính ước lệ, tượng trưng, cùng với giọng điệu vừa trang nghiêm, lắng đọng vừa tha thiết bay bổng để khắc họa hình tượng “Ông già tóc bạc”. Đồng thời đưa hình tượng vào không gian giấc mơ với dụng ý khẳng định sự bất tử của thế hệ cha anh đi trước, không chỉ hiện hữu trong lịch sử, mà còn sống mãi trong tiềm thức, trong vô thức của cộng đồng. Đó là cái lạ, cái độc đáo của Nguyễn Văn Long. “Có ông già tóc bạc trong mơ” trở thành một ca khúc – một bản nhạc bằng ngôn từ, giàu sức lay động. Nó vừa trang nghiêm như một khúc tưởng niệm, vừa ấm áp như một lời dặn dò.
Hình tượng “Ông già tóc bạc” với nhiều tầng nghĩa, không chỉ là một con người cụ thể, giản dị, gần gũi thuộc về riêng tác giả, mà còn là hình tượng chung của cả dân tộc, gắn bó với ký ức, tình cảm của mỗi người Việt Nam. Đây là một biểu tượng xuyên suốt bài, gợi nhắc đến trí tuệ, trải nghiệm, sự bền bỉ và vị thế tinh thần của một thế hệ lãnh đạo đi trước, những người đã dày công dựng xây, dìu dắt đất nước, trở thành ngọn đuốc tinh thần dẫn lối thế hệ kế tiếp; gợi lên niềm biết ơn và trách nhiệm cho thế hệ sau: sống xứng đáng, tiếp bước con đường của những người đã hy sinh, cống hiến. “Có ông già tóc bạc trong mơ” – Tâm thức về khát vọng sống!
Tác giả: Nguyễn thị Thanh Minh
(Viết ngày 01.04.2025, sửa ngày 18.12.2025)