TLGD – Trong những năm gần đây, giáo dục tiểu học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà ngày càng chú trọng đến sự phát triển toàn diện của học sinh, đặc biệt là đời sống cảm xúc.
Thực tiễn công tác chủ nhiệm cho thấy, nhiều khó khăn trong quản lý lớp học không bắt nguồn từ sự thiếu ý thức kỷ luật mà xuất phát từ những cảm xúc âm thầm chưa được nhận diện và nâng đỡ kịp thời. Với học sinh lớp 4, 5 – lứa tuổi đang có nhiều biến chuyển mạnh mẽ về tâm lý, áp lực học tập, kiểm tra, sự so sánh giữa bạn bè cùng kỳ vọng của gia đình và thầy cô dễ khiến các em rơi vào trạng thái lo lắng, căng thẳng hoặc thu mình. Khi chưa đủ kỹ năng diễn đạt cảm xúc bằng ngôn ngữ, các em thường bộc lộ qua hành vi trong lớp học. Từ thực tế đó, việc ổn định lớp học từ tầng cảm xúc trở thành một hướng tiếp cận sư phạm bền vững, góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, tích cực và nhân văn. Mô hình “Cây Hạnh phúc” do giáo viên Trần Thị Thảo, Trường TH Đức Lâm triển khai là một minh chứng sinh động cho cách làm này.
Cây Hạnh phúc tại Trường TH Đức Lâm, xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh.
Mối quan hệ giữa cảm xúc và hành vi ở học sinh tiểu học
Trong thực tiễn giảng dạy tiểu học, giáo viên thường rất nhanh nhạy trong việc phát hiện các hành vi gây xáo trộn lớp học như nói chuyện riêng, mất tập trung, phản ứng tiêu cực hoặc thiếu hợp tác. Trước những biểu hiện đó, các biện pháp quen thuộc như nhắc nhở, phê bình hay tăng cường kỷ luật thường được áp dụng vì mang lại trật tự tức thời. Tuy nhiên, không ít giáo viên cũng nhận ra rằng những biện pháp này chỉ giải quyết được phần “ngọn”, còn phần “gốc” của vấn đề vẫn tồn tại và có xu hướng lặp lại.
Từ góc độ tâm lý giáo dục, hành vi không phải là điểm khởi đầu mà là kết quả của một chuỗi cảm xúc diễn ra trước đó. Mỗi hành vi trong lớp học đều ẩn chứa một trạng thái tâm lý nhất định: có thể là lo lắng vì sợ bị đánh giá, mệt mỏi vì áp lực học tập, buồn bã vì cảm giác không được quan tâm hoặc bức xúc do mâu thuẫn với bạn bè. Khi cảm xúc này không được gọi tên và chia sẻ, học sinh buộc phải “nói” bằng hành vi.
Đối với học sinh tiểu học, đặc biệt là học sinh lớp 4, 5, sự phát triển tâm lý mang tính chuyển tiếp rất rõ nét. Các em dần rời khỏi sự hồn nhiên của những năm đầu tiểu học để hình thành ý thức về bản thân, về vị trí của mình trong tập thể và về cách người lớn nhìn nhận, đánh giá. Áp lực từ điểm số, kiểm tra định kỳ, sự so sánh giữa các bạn cùng lớp hay kỳ vọng của gia đình khiến đời sống cảm xúc của các em trở nên phức tạp hơn. Trong khi đó, khả năng tự nhận diện và điều chỉnh cảm xúc bằng lời nói vẫn còn hạn chế. Chính sự “lệch pha” này khiến nhiều cảm xúc tiêu cực không được bộc lộ trực tiếp mà chuyển hóa thành hành vi trong lớp học.
Thực tiễn cho thấy, những biểu hiện như thờ ơ trong học tập, hay nói chuyện riêng hoặc phản ứng thiếu hợp tác thường không phản ánh sự thiếu ý thức kỷ luật mà là dấu hiệu của những cảm xúc chưa được thấu hiểu. Nếu giáo viên chỉ tập trung điều chỉnh hành vi mà bỏ qua cảm xúc khởi phát phía sau, việc quản lý lớp học dễ rơi vào vòng lặp xử lý mang tính đối phó, hiệu quả ngắn hạn và thiếu bền vững. Chính tại khoảng trống này, giáo dục cảm xúc – xã hội đóng vai trò then chốt trong giáo dục tiểu học hiện nay.
Can thiệp sư phạm ở tầng cảm xúc được xem là một hướng tiếp cận mang tính phòng ngừa, giúp ổn định lớp học từ gốc rễ. Thay vì chờ đến khi hành vi tiêu cực xuất hiện mới xử lý, giáo viên chủ động tạo điều kiện để học sinh nhận diện, chia sẻ và điều chỉnh cảm xúc của mình ngay trong quá trình học tập.
Ở lứa tuổi lớp 4, 5, học sinh bắt đầu trải nghiệm những trạng thái cảm xúc phức tạp hơn như lo lắng trước các kỳ kiểm tra, áp lực từ thành tích học tập, sự cạnh tranh trong lớp hay mong muốn được thầy cô ghi nhận. Tuy nhiên, các em chưa có đủ vốn từ và kỹ năng để diễn đạt cảm xúc một cách rõ ràng. Nếu không có không gian an toàn để bộc lộ, những cảm xúc này dễ tích tụ và bộc phát thành hành vi gây ảnh hưởng đến bầu không khí lớp học.
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, mô hình “Cây Hạnh phúc” được tiếp cận như một công cụ sư phạm nhẹ nhàng, phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học. Mô hình này dựa trên nguyên lý cơ bản của tâm lý giáo dục là nhận diện cảm xúc trước khi điều chỉnh hành vi. Khi học sinh có cơ hội gọi tên cảm xúc của mình, cường độ cảm xúc tiêu cực sẽ giảm xuống, đồng thời mở ra khả năng tự điều chỉnh hành vi một cách tích cực hơn.
“Cây Hạnh phúc” – Mô hình sư phạm nhẹ nhưng hiệu quả
“Cây Hạnh phúc” không phải là một hoạt động mang tính phong trào hay hình thức mà được xây dựng như một phần trong nhịp sinh hoạt thường nhật của lớp học. Giáo viên chuẩn bị một góc lớp cố định, yên tĩnh, treo hình ảnh “Cây Hạnh phúc” cùng với giấy viết nhỏ và hộp đựng kín. Không gian này được thiết kế vừa đủ gần gũi nhưng không quá phô trương, nhằm tạo cảm giác an toàn tâm lý cho học sinh.
Trước khi triển khai, giáo viên giới thiệu ngắn gọn mục đích của hoạt động, nhấn mạnh rằng học sinh có thể viết ra những điều khiến mình vui, những băn khoăn, lo lắng hoặc suy nghĩ chưa tiện nói ra bằng lời. Việc tham gia hoàn toàn tự nguyện, không có đúng sai, không bị đánh giá hay phán xét. Điều này đặc biệt quan trọng với học sinh lớp 4, 5, bởi các em rất nhạy cảm với sự đánh giá của người lớn.
Hoạt động thường được tổ chức vào cuối buổi học. Giáo viên chỉ đưa ra một lời nhắc nhẹ nhàng, học sinh nào có nhu cầu thì viết và bỏ vào hộp, học sinh chưa sẵn sàng có thể không tham gia mà không bị nhắc nhở hay so sánh. Sau giờ học, giáo viên đọc nội dung với thái độ tôn trọng và giữ kín thông tin. Những chia sẻ này không được sử dụng để phê bình hay xử lý kỷ luật mà là căn cứ để giáo viên điều chỉnh cách dạy, cách giao tiếp và tương tác với lớp.
Chính sự nhất quán và tinh tế trong cách triển khai giúp “Cây Hạnh phúc” trở thành một kênh giao tiếp cảm xúc an toàn giữa thầy và trò. Qua thời gian, học sinh dần hình thành thói quen tự quan sát cảm xúc, hiểu được mối liên hệ giữa cảm xúc và hành vi của bản thân. Đây là nền tảng quan trọng để các em phát triển năng lực tự điều chỉnh và tự chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
Tác động tích cực đến môi trường lớp học
Khi cảm xúc của học sinh được quan tâm và nâng đỡ kịp thời, lớp học dần ổn định một cách tự nhiên. Giáo viên không còn phải liên tục nhắc nhở hay áp đặt kỷ luật, bởi học sinh đã cảm nhận được sự thấu hiểu và tôn trọng. Mối quan hệ thầy trò được xây dựng trên nền tảng tin cậy, cởi mở và đồng hành.
Thực tế triển khai cho thấy, những học sinh trước đây thường xuyên mất tập trung hoặc có phản ứng tiêu cực đã dần thay đổi theo hướng tích cực hơn. Các em biết dừng lại để nhận diện cảm xúc của mình, biết tìm cách chia sẻ thay vì bộc lộ qua hành vi. Bầu không khí lớp học trở nên nhẹ nhàng, thân thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học.
Quan trọng hơn, “Cây Hạnh phúc” không chỉ giải quyết vấn đề trước mắt mà còn góp phần hình thành ở học sinh những năng lực cảm xúc – xã hội cần thiết cho sự phát triển lâu dài. Khi được rèn luyện từ sớm, khả năng tự nhận diện và điều chỉnh cảm xúc sẽ trở thành hành trang quan trọng giúp các em thích ứng tốt hơn với những thay đổi và áp lực trong các bậc học tiếp theo.
Trong giáo dục tiểu học, đặc biệt ở lớp 4, 5, việc quan tâm đến đời sống cảm xúc của học sinh giúp giáo viên nhìn nhận hành vi không phải là “vấn đề cần trừng phạt” mà là “tín hiệu cần lắng nghe”. Khi cảm xúc được nhận diện và nâng đỡ kịp thời, kỷ luật lớp học không còn mang tính áp đặt mà trở thành kết quả tự nhiên của một môi trường giáo dục an toàn và nhân văn.
Từ mô hình “Cây Hạnh phúc”, có thể thấy rằng những can thiệp sư phạm nhỏ, nếu được thực hiện đúng nguyên lý và với sự kiên trì, sẽ tạo ra những thay đổi bền vững. Đây không chỉ là một giải pháp cho riêng một lớp học mà còn là gợi mở cho cách tiếp cận giáo dục lấy học sinh làm trung tâm, chú trọng đến cả trí tuệ và cảm xúc.
Chính từ sự bình tĩnh, thấu hiểu và nhất quán của người thầy trong việc chăm sóc cảm xúc học sinh, lớp học trở thành nơi các em cảm thấy an toàn để là chính mình, được lắng nghe và được tôn trọng. Đó cũng là nền tảng quan trọng để giáo dục tiểu học hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện, bền vững và giàu tính nhân văn.
TRẦN THỊ THẢO
(GV- Trường TH Đức Lâm, xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh