TLGD – Giữa đại ngàn biên giới phía Tây tỉnh Thanh Hóa, nơi cái lạnh cuối đông năm 2026 vẫn còn len lỏi qua từng vách núi, Trường THCS Yên Khương không chỉ là nơi dạy chữ. Đó là một “điểm tựa” tâm lý vững chãi, nơi những người thầy, người cô đang ngày đêm thắp lên ngọn lửa niềm tin, chứng minh rằng: Dù sinh ra trên vùng đất khó, trí tuệ và nghị lực của học trò vùng cao hoàn toàn có thể tỏa sáng ngang tầm với bạn bè miền xuôi.
Từ “vùng trũng” đến những điểm sáng bất ngờ
Yên Khương, một xã biên giới của huyện Lang Chánh, từ lâu đã được biết đến với địa hình chia cắt và điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều gian khó. Cái nghèo, cái khó đôi khi tạo ra một rào cản tâm lý vô hình, khiến nhiều người mặc định rằng chất lượng giáo dục nơi đây chỉ cần “biết đọc, biết viết” đã là thành công. Thế nhưng, không khí tại buổi Lễ Sơ kết học kỳ I năm học 2025–2026 diễn ra vào ngày 19/01/2026 vừa qua đã kể một câu chuyện hoàn toàn khác.
Phần lớn các em vùng cao đang còn nhiều khó khắn về cơ sở vật chất
Trong không gian trang trọng có sự hiện diện của đại diện chính quyền địa phương như đồng chí Lê Minh Thư – Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã và ông Lò Văn Thiệp – Trưởng Ban đại diện cha mẹ học sinh, câu chuyện được nhắc đến nhiều nhất không phải là những khó khăn, mà là sự bứt phá về giới hạn bản thân của những đứa trẻ người dân tộc.
Lần đầu tiên trong lịch sử nhà trường, học sinh Yên Khương đã ghi tên mình vào bảng vàng cấp tỉnh. Đó là hai em Ngân Thị Hoàng Anh và Lò Thị Bảo Ngọc (lớp 8B) với giải Tư tại Cuộc thi Khoa học Kỹ thuật (KHKT) cấp tỉnh lần thứ 13 dành cho học sinh trung học. Riêng em Ngân Thị Hoàng Anh còn lập thêm “cú đúp” với giải Khuyến khích tại cuộc thi “Tìm hiểu lịch sử Đảng bộ tỉnh và truyền thống cách mạng của nhân dân Thanh Hoá”.
Dưới góc độ tâm lý giáo dục, đây không đơn thuần là những tấm giấy khen. Đối với những đứa trẻ vùng cao, việc bước ra khỏi lũy tre làng, mang tư duy khoa học và hiểu biết lịch sử đi thi đấu sòng phẳng với học sinh thành phố là một bước nhảy vọt về nhận thức giá trị bản thân (self-esteem). Thành tích này đập tan định kiến về sự “thua kém” của học sinh vùng khó, khẳng định rằng khi được kích hoạt đúng cách, tố chất của các em là vô hạn.
Đằng sau sự tự tin của những cô cậu học trò nhỏ là bóng dáng của những người thầy đóng vai trò như những nhà tâm lý thực hành, kiên trì gỡ bỏ từng rào cản nhận thức cho học sinh. Trong câu chuyện về giải Tư KHKT cấp tỉnh, không thể không nhắc đến cô giáo Đỗ Thị Hương.
Sinh năm 1976, cô Hương là một giáo viên Địa lý dạn dày kinh nghiệm. Nhưng điều đáng nể phục hơn cả tấm bằng đại học là hành trình 19 năm ròng rã công tác tại miền núi. Từ trường THPT Yên Định 3 ở vùng đồng bằng, cô ngược ngàn lên Yên Khương từ năm 2006, rồi luân chuyển qua Giao An trước khi quay lại gắn bó với mảnh đất biên cương này từ năm 2020 đến nay.
19 năm – một khoảng thời gian đủ dài để bào mòn sự nhiệt huyết nếu không có một tình yêu nghề đủ lớn. Việc hướng dẫn học sinh làm dự án KHKT ở vùng xuôi đã khó, ở vùng biên giới lại càng gian nan gấp bội khi thiếu thốn đủ bề về cơ sở vật chất và nguồn tài liệu tham khảo. Cô Hương đã không chỉ là người truyền thụ kiến thức mà còn là người truyền lửa, giúp các em dám nghĩ, dám làm, dám nghiên cứu sáng tạo. Sự thành công của dự án học sinh lớp 8B chính là minh chứng rõ nét nhất cho triết lý giáo dục: Không có học sinh yếu kém, chỉ có người thầy chưa tìm ra cách khơi dậy tiềm năng của trò.
Những “cây đại thụ” lặng lẽ giữa rừng
Bức tranh giáo dục Yên Khương sẽ không hoàn chỉnh nếu thiếu đi những gam màu trầm của sự hy sinh thầm lặng. Bên cạnh những thành tích mũi nhọn mới nổi, sự ổn định của nề nếp nhà trường được xây dựng trên nền tảng của những nhà giáo đã dành cả thanh xuân cho vùng đất này. Thầy giáo Nguyễn Ngọc Sơn là một điển hình như thế.
Sinh năm 1974, người con của quê hương Hoằng Hóa đã có tới 28 năm công tác tại miền núi. Hãy hình dung về con số 28 năm. Đó là gần 1/3 thế kỷ thầy Sơn gắn bó với những ngôi trường huyện Lang Chánh, từ Trí Nang, Giao Thiện cho đến Yên Khương.
Hai em học sinh có thành tích trong năm học vừa qua.
Là một giáo viên Văn với trình độ Đại học Sư phạm, thầy Sơn không chọn cách dạy “đọc chép” theo lối mòn. Trong bản lý lịch trích ngang tưởng chừng khô khan, người ta thấy hiện lên chân dung một nhà giáo luôn trăn trở với nghề: Tích cực đổi mới phương pháp, ứng dụng công nghệ thông tin và đặc biệt chú trọng hoạt động trải nghiệm cho học sinh. Kết quả là điểm thi vào 10 THPT môn Ngữ văn của học sinh thầy dạy luôn vượt chỉ tiêu, và thầy cũng là người đứng sau nhiều thế hệ học sinh giỏi, học sinh đạt giải nghiên cứu khoa học cấp trường, cấp huyện.
Trong tâm lý học sư phạm, sự kiên định (resilience) của những người thầy như thầy Sơn đóng vai trò là “mỏ neo” cảm xúc cho học sinh. Sự hiện diện bền bỉ của các thầy cô qua hàng chục năm giúp học sinh vùng cao cảm thấy an toàn, được quan tâm và không bị bỏ rơi giữa dòng chảy hối hả của xã hội.
Niềm vui có giải cấp tỉnh là rất lớn, nhưng Ban Giám hiệu nhà trường, đứng đầu là Hiệu trưởng Hoàng Khắc Hạnh và Phó Hiệu trưởng Nguyễn Văn Hoàn, hiểu rõ rằng giáo dục đại trà mới là “cơm ăn nước uống” hàng ngày quyết định tương lai của đa số học sinh.
Ngay trong những ngày đầu tháng 1/2026, một kế hoạch chi tiết nhằm “Nâng cao chất lượng giáo dục đại trà học kỳ II” đã được ban hành . Bản kế hoạch số 05/KH-THCS YK không phải là những khẩu hiệu sáo rỗng mà nhìn thẳng vào thực tế: Một bộ phận học sinh vẫn thiếu kỹ năng tự học, tỷ lệ học sinh yếu kém còn tồn tại.
Mục tiêu đặt ra rất cụ thể và đầy thách thức: Giảm ít nhất 8% số học sinh chưa đạt so với học kỳ I. Để làm được điều này, nhà trường đã áp dụng một cách tiếp cận mang tính “cá thể hóa” cao độ – một xu hướng tiến bộ trong giáo dục hiện đại. Đó là dạy học phân hóa phù hợp từng đối tượng, giao giáo viên bộ môn và chủ nhiệm theo dõi sát sao sự tiến bộ của từng em yếu kém. Không chỉ dạy chữ, nhà trường còn đặt mục tiêu giáo dục kỹ năng sống và đạo đức để hạn chế tối đa tình trạng bỏ học – một vấn đề nhức nhối thường trực ở các trường vùng cao.
Hơi ấm từ những món quà tình nghĩa
Giáo dục vùng cao không thể tách rời khỏi bối cảnh đời sống. Những đứa trẻ không thể yên tâm học cái chữ khi cái bụng chưa no, manh áo chưa ấm. Thấu hiểu điều này, bên cạnh công tác chuyên môn, trường THCS Yên Khương luôn nỗ lực kết nối các nguồn lực xã hội.
Đại diện Công đoàn Khoa Hành chính công – Học viện Tài chính trao quà Tết trong chương trình “Tết vì bạn nghèo” cho học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tại Trường THCS Yên Khương, góp phần sẻ chia, động viên các em vươn lên trong học tập khi Tết đến, xuân về.
Cũng trong chuỗi hoạt động sơ kết vừa qua, không khí trường học như ấm hơn nhờ chương trình “Tết vì bạn nghèo”. 100 suất quà với tổng trị giá 50 triệu đồng do Công đoàn Khoa Hành chính công – Học viện Tài chính tài trợ đã được trao tận tay những học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Giá trị của 50 triệu đồng có thể không quá lớn so với các dự án đô thị, nhưng ở nơi biên giới này, nó mang giá trị tinh thần vô giá. Trong tháp nhu cầu Maslow, khi những nhu cầu cơ bản được sẻ chia, các em học sinh mới có thể an tâm hướng tới những nhu cầu cao hơn về tri thức và thể hiện bản thân. Món quà từ Học viện Tài chính không chỉ là vật chất, mà là thông điệp về sự kết nối: Rằng xã hội không quên các em, và con đường đến trường của các em luôn có những bàn tay sẵn sàng nâng đỡ.
Rời Yên Khương khi sương mù bắt đầu giăng kín lối về, hình ảnh đọng lại trong chúng tôi không phải là sự khắc nghiệt của thiên nhiên, mà là ánh mắt sáng ngời của Hoàng Anh, Bảo Ngọc, là dáng vẻ tận tụy của cô Hương, thầy Sơn, và sự quyết liệt của Ban giám hiệu nhà trường.
Trường THCS Yên Khương đang chứng minh một chân lý giản dị nhưng sâu sắc: Giáo dục không chỉ là sự chuẩn bị cho cuộc sống, giáo dục chính là cuộc sống. Ở nơi biên cương này, mỗi con chữ được gieo xuống là một hạt mầm hy vọng, nảy lộc đâm chồi từ đá núi, hứa hẹn một mùa xuân mới ấm no hơn, văn minh hơn cho đồng bào các dân tộc nơi đây. Những thành tích của năm học 2025-2026 chắc chắn sẽ là cú hích tâm lý mạnh mẽ, tạo đà cho một giai đoạn phát triển mới đầy khởi sắc của ngôi trường vùng biên ải.
Nguyễn Thị Lan